میراث مکتوب – مولانا یعقوب چرخی از مشاهیر و عرفای برجسته قرن نهم که در سال ۸۵۱ هـآکادمی مطالعات ایرانی لندن (LAIS)ق در روستایی به نام هلفتو در نزدیکی شهر دوشنبه کنونی (در کشور تاجیکستان) دیده از جهان فروبست و به یک زندگی پر از جوش و خروش و سفر و سیر و سلوک فکری و معنوی پایان داد آثار و تألیفاتی به زبان پارسی بر جای گذاشت که بعدها تأثیر آن­ها در جامعه اهل شریعت و طریقت محسوس بود و به­‌ویژه با ترجمه و تفسیر پارسی قرآن این تأثیر برجسته­‌تر می‌­نمود و آراء و اندیشه­‌ها و همچنین روش زندگی عرفانی و معنوی او می‌­‌تواند امروز نیز برای ما از جهاتی آموزنده باشد.

روستای چرخ در افغانستان که زادگاه و موطن این عارف و مفسر و متفکر بود هنوز از مراکز علمی – فرهنگی سنتی به شمار می‌آید که به سبب جنگ‌های داخلی در این دیار صدمات و آسیب­‌های فراوانی دیده است و جالب اینکه در چرخ، آرامگاهی نبز به وی منسوب است. چرخی هنوز برای ایرانیان شناخته شده نیست هر چند در تاجیکستان و افغانستان و پاکستان و هندوستان تا حدودی به واسطه چاپ مجدد تفسیر فارسیی وی معرفی و شناخته شده است. ترجمه و تفسیر پارسی وی همواره مورد توجه پارسی زبانان بوده است. آثار پارسی او نیز مانند ابدالیه و نی­نامه و شرح اسماء­الحسنی، حورائیه و انسیه نیز هنوز معروف اهل تحقیق نبوده و بررسی و تحقیق و پژوهش نوین می‌طلبد تا برای همگان شناخته شود. چرخی علیرغم شهرت معنوی که در برخی کشورها به ویژه تاجیکستان و افغانستان پیدا کرده اما تاکنون تحقیق و پژوهش فراوانی درباره آثار و افکار و آراء وی به عمل نیامده است و هنوز هم مطالب ناگفته درباره این عارف متفکر بسیار است.      

رساله اُنسیه یکی از رساله­‌های کلیدی و مهم مولانا چرخی است که در خصوص سیر و سلوک و آداب طریقت نگاشته شده است و به چندین فصل تقسیم شده که در مباحث پیشین بدان پرداخته­‌ایم، آنچه حائز اهمیت است انگیزه چرخی در تألیف این اثر ارزشمند است که نه خواست دیگران بلکه به خواست خودش در تألیف آن اقدام نموده است. وی در دیباچه رساله‌­اش می­‌فرماید: «بنابرین معنی فقیر حقیر یعقوب بن عثمان بن محمود الغزنوی ثم الچرخی لازال جَدّه کجَده محموداً، خواست که شمه [ای] از سیرت مصطفویه (صلی الله علیه و سلّم) و طریقه مستقیمه که بوی رسیده است از حضرت مخدومی شیخ­‌الاسلام والمسلمین قطب المشایخ و الاولیاء فی العالمین خواجه بهاءالحق والدین البخاری المعروف به نقشبند رَحْمَهالله علیه در قید کتابت آورد، تا فواید آن به روزگار بماند و سبب اُنس اصحاب گردد. و ذکر سلسله و احوال عجیبه ایشان بعضی از کبار اخوان شرَفّنا اللهُ و اِیّاهُم بنیل الرضوان کرده­‌اند، باقصی الغایه در مقامات. و «درین مختصر بیان سلسله ایشان بطریق اختصار کرده شد. فامّا آنچه بطریق جذبه ترتیب می‌کردند، آنرا بقلم شرح نتوان کرد.» (چرخی، انسیه، ۱۴۳۰ق: ۲۰۹)

رساله انسیه از همان آغاز تألیف توسط مریدان و منسوبان چرخی استنساخ و در برخی مراکز صوفیه نقشبندیه به احتمال قوی تدریس می‌­شده است البته تدریس نه به شیوه مرسوم علوم دیگر، بل به شیوه کتاب­‌های سیر و سلوک صوفیه همچون عوارف المعارف و مصباح الهدایه. مقتضای اقبال به این رساله­‌ی سلوکی موجب کتابت و رونویسی و بازنویسی آن شده و لذا نسخه­‌های رساله انسیه؛ نسبت به سایر رساله­‌های چرخی (به جز تفسیر قرآن) افزون‌تر است.

انسیه در آداب سیر و سلوک، مولانا یعقوب چرخی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: نادر کریمیان سردشتی، نشر تمثال. ۱۳۹۶٫ بها: ۴۰۰۰۰ تومان

 

پیشنهاد ویژه :   اندیشه سیاسی : معرفی نامزدهای گروه «تاریخ و جغرافیا» جایزه کتاب سال

این خبر را به اشتراک بگذارید :